header (20K)



20/9/2016
13/9/2016
6/9/2016
30/6/2016
23/8/2016
'Dordtse kunst' in Bondfilm
16/8/2016
J.de Wittstraat-Stationsweg
2+9/8/2016
Smitshoek
26/07/2016
Kwis 2016
19/7/2016
Annexatie Dubbeldam
12/7/2016
Vakantiekinderfeest
5/7/2016
Sportfondsenbad
28/06/2016
Dempen Nieuwe Haven
21/06/2016
Boterbeurs
14/06/2016
Een Dordtse Rutten. Of niet?
31/05/2016
De eerste croquetten uit Dordtse muren


Vorige week vierde het Amsterdamse snackbedrijf Febo het 75jarig bestaan. Febo werd vooral bekend omdat snacklustigen er kroketten, frikandellen, bamihappen, gehaktballen, slaatjes en ander onverantwoord eten uit een automatiek kunnen halen.
In 1960 opende Febo zijn eerste automatiek. Laat, want al vanaf de jaren 30 kwamen automatieken op in Nederland, vooral om de winkelsluitingswet te omzeilen. De eerste automatiek werd ook in Amsterdam geopend, in 1931.
De automatiek werd in combinatie met snacks, zoals frikandellen en kroketten, erg populair.
Konden ook Dordtenaren snel genieten van een 'hap uit de muur' zoals een automatiek in de volksmond al snel werd genoemd. Wie was de eerste? Dat achterhalen valt niet mee. Vaak is het makkelijker iets te achterhalen uit de 17de eeuw dan uit 1930. Voordeel is wel dat lezers kunnen helpen.


Het lijkt zo simpel, die eerste automatiek. De Dordrechtsche Courant meldde dat op 31 augustus 1938 'de Eerste Dordtsche Automatiek-Hal' aan Johan de Wittstraat 1 werd geopend. Ongeveer op die plek slijt nu Mediamarkt elektronische spullen.
De zaak werd geopend door J. van der Ziel. Geen Dordtenaar, maar een 'bekend exploitant van automatieks in het Noorden van het land', aldus de krant. Over de kwaliteit van de waar hoefde men zich geen zorgen te maken. De snacks (dat woord bestond nog niet in de Nederlandse taal) kwamen uit de keuken van het gerenommeerde Oranjehotel dat een eindje verder op de hoek met de Vest was gevestigd. Croquetten, gehaktballen, knakworstjes, sneetjes sardines en nierbroodjes waren in verband met de muntinworp standaard geprijsd: 10 cent. Net echt goedkoop.
Maar was Van der Ziel wel trendsetter met zijn Automatiek-Hal? Misschien wel met een hal, maar het fenomeen automatiek was in Dordrecht toch ouder.
Advertentie van de Automatiek-Hal. 1938.

Vermoedelijk waren de eerste automatieken in Dordrecht bijzaken van banketbakkers. Zo verhuisde in februari 1938 bakker M. Boom van de Grote Spuistraat naar Vriesestraat 22, naast de kosterij van de Lutherse Kerk. Hij adverteerde met 'Boom's automatiek is altijd voorzien van lekkere hapjes en prima gebak!'. Die hapjes zullen voornamelijk kroketten, gehaktballen en slaatjes geweest zijn. Kroketten waren een inmiddels een belangrijk product van bakkers. Maar ook spekslager W.A.G. Monshouwer ('Hoek Spuiweg' ) liet in april 1939 in de krant weten dat hij rollades verkocht en dat hij een automatiek had.
Misschien wel de bekendste automatiek was die van bakker Vervloet. Nog in 1937 was hij aan de Reeweg failliet gegaan, maar hij maakte daarna een doorstart aan de Voorstraat, schuin tegenover Bahlmann. Aan de Voorstraat had Vervloet ook een automatiek waar hij zeker naast gebak ook croquetten verkocht
Eind 1939 opende hij een tweede automatiek, op de hoek van de Raamstraat en het Bagijnhof, die hij City Automatiek noemde
De vakjes met lekkernijen hadden grote aantrekkingskracht op mensen die probeerden hun hapjes gratis of voor minder te krijgen.
Bakker Vervloet begon met een automatiek aan de Voorstraat. Later had hij een tweede aan het Bagijnhof,

In september 1939 waren twee jongens betrapt in de automatiek van Vervloet aan het Bagijnhof terwijl ze probeerden om met centen in plaats van dubbeltjes slaatjes, croquetten en taartjes te bemachtigen. De straf was een maand tuchthuis en een maand gevangenis, op voorspraak van de Reclassering gelukkig voorwaardelijk. Plus een boete van 5 gulden.
Het dievengilde had het op de automatieken gemunt. In augustus 1940 trachtte een man zonder een dubbeltje in de gleuf te doen toch een slaatje te bemachtigden. Maar dan had hij niet op Vervloet gerekend, die zich verdekt had opgesteld om de snoodaard op heterdaad te kunnen betrappen. De slaatjesdief werd overgedragen aan de politie en kreeg later 5 gulden boete of 5 dagen gevangenisstraf. Een half jaar later was het weer prijs toen een man een bal gehakt stal, nadat hij 69 cent (!) winst had gemaakt op een gestolen fiets. Strafeis: 25 gulden boete of 25 dagen.
Maar waar in Dordrecht was de eerste automatiek waar in ieder geval croquetten getrokken konden worden. Boom? Vervloet? Of toch een ander? Nog niet helemaal zeker. Misschien zijn er lezers die kunnen helpen?
De legendarische snackbar/automatiek Rene aan de Korte Breestraat. Jaren zestig.

De banketbakkerij en automatiek van Soeters in de Jacob Catstraat. Ca 1930?

Natuurlijk was er ook vlakbij het Zwijndrechtsveer een automatiek. In het later fraai gerestaureerde rondeel Engelenburg. Ca. 1941.

Automatiek Hap-Hap van de familie Littooy aan de Voorstraat bij het Scheffersplein, ca. 1970.



- 0 - 0 -

[ © Copyright Jaap Bouman/DORDT.NL ]